Dağın içindeki saklı nehir

Karacadağ'ın zengin su kaynaklarına sahip olduğunu duymuştum. Büyüklerimiz Karacadağ'da yeraltında akan bir nehirden bahsederlerdi. Bana mantıklı gelmese bile, kafamın bir köşesinde yer edinmiş. Aradan yıllar geçti. Ben Derik zeytinlerinin izini sürerken, tesadüfen Buğur'a gitme fikri gelişti. Mağara merakı olan dostumun tavsiyesiyle Buğur'a doğru yola çıktık. Buğur Mardin'in Derik ilçesine bağlı bir köy. Bu nedenle Viranşehir üzerinde Derik'e yol alıyoruz. Yol boyunca kuraklıktan köylerini terk eden birkaç Kona Reş, Kıl Çadır'a rastlıyoruz. Susuzluk insanların suyun peşinden gitmesine, izini sürmesine neden olmuş. Nerede küçük bir kaynak varsa, mutlaka ya bir hayvan sürüsü, ya da bir kıl çadır konulmuş.

Derik bir dağın eteğinde kurulan eski bir yerleşim yeri. Yılların yorgunu olan bu küçük kent, zeytinleriyle tanınıyor. Beyaz kesme taşlardan yapılan tek katlı evler, dağa doğru üst üste sıralanmış. Dağlar çıplak. Ağaçlar son yıllarda giderek daha fazla yok edilmiş. Operasyonlarda ağaçlık alanların ateşe verilmesi ve yöre insanının bilinçsiz kesimi dağları çıplaklaştırmış. Ova kısmında yetişen zeytin bahçeleri olmasa, dağ, taş sarı görünecek. Derik'ten batıya gidildikçe taşların rengi, arazi yapısı değişiyor. Karacadağ'ın siyahlığı ortaya çıkıyor. Zeytinlikler arasında daha batıya gidince, renk siyahlaşıyor, hatta yol boyunca küçük bir sönmüş yanardağ örneği bile karşımızı çıkıyor. Taşlar halen kömür gibi. Lavların çıkış ağzında soğuyan lavlar, olduğu gibi duruyor. Mucur ocakları giderek sönmüş volkanik alanla yaklaşıyor. Böyle giderse, birkaç yıl içinde bölgede bulunan tepeler giderek yok olacak.

Her şeyin adı Türkçeleştirilmiş Buğur yani Derinsu, Derik ilçesine bağlı 70-80 haneli bir köy. Sırtını Karacadağ'a veren ve sarımtırak bir kayalığın eteğinde kurulan köy yıllardır sahip olduğu mağara sayesinde yaşıyor. Buralarda yaşamın çok eskilere dayandığı, eriyen kayalardan belli oluyor. İnsanın yürüdüğü, hayvanların geçtiği kayalar kısmen erimiş. Mağara köyün üst kısmında yer alan ve oldukça yüksek, sarp kayalığın altında bulunuyor. Mihmandarımız Osman Göngören mağaranın özelliklerini anlatıyor. Mağaranın adı Buğur. Köy ve yerleşim yerlerinin adları Türkçeleştirilirken, mağaraya ve köye de Derinsu adı verilmiş. Köylüler bu suya Ava Zinar diyorlar. Yani Kaya Suyu. Mağaranın içi yaklaşık üç metre kare var. Kayaların altında kaynayan su, mağara içinde bir göl oluşturmuş. Su kayaların arasında köyün içine, oradan da çeltik tarlalarına akıyor. Gölün duruluğu ve derinliği dikkat çekici. Osman mağaranın tavanında bulunan çatlağı göstererek anlatıyor, 'Bu çatlaktan yukarıya doğru bir yol var. Bu mağaranın üstünde kayaların içinde bir mağara daha var. O mağaranın içine gidenler duydum ama şimdi kimse gitmiyor. Şimdi güvercinlerin sığınağı. Bu su yerden bitiyor. Sürekli kaynıyor ve mağarayı dolduruyor...' Mağara içinde oluşan gölletin derinliğinin yer yer on metreyi bulduğu ifade ediliyor. Suyu buz gibi. Çocuklar suyu kirletmesine rağmen halen şaşılacak kadar temiz ve duru duruyor. Temizliğini akmasına yoruyor Osman. Mağara içinde bir süre oturduktan sonra ayrılıyoruz. Çok az sayıda insanın görmek için köye geldiğini ifade eden Osman Göngören, 'Daha çok Sine Seydoş ziyaretine gelen kadınlar mağaraya geliyor. Dua ediyorlar, suyundan içip gidiyorlar' diyor. Köy evleri oldukça bakımsız görünüyor. Evlerinin önünde, avlularında oluşturulan bahçeler dışında, pek bahçe yok. Özellikle bölgede süren çatışmalı ortam göçle birlikte, evlerinin önünde bağ, bahçe ve bostan ekimini yaygınlaştırmış. Güvenlik nedeniyle sebze ve meyve yetişen bahçeler evlerin hemen önünde. Köyün geçimi hayvancılık ve çeltikten. Özellikle bol su isteyen çeltik yani pirinç ekimi h‰l‰ en eski yöntemlerle yapılıyor.

Dillerde dolaşan Ava Hanikê Su kaynaklarının başında oturan, suyun izinden giden Köçerler gibi, biz de suyun kaynaklarına yolculuğumuz sürdürmek istiyoruz. Viranşehir'de, Ceylanpınar'da ve hatta Suriye'de konuşulan ve dilden dile dolaşan ünlü Ava Hanikê'ye gidiyoruz. Köy çıplak kayalı tepelerin hemen eteklerinde kurulmuş. Çevresinde su filan yok. Yanlış geldik diye düşünürken, köyden bir genç bizi suya götürebileceğini söylüyor. Ava Hanikê yani Çukursu. Köyün üst kısmında yer alan ve oldukça derin bir kalyon olan, çukurluk alan aslıdan dışardan hiçbir şey ifade etmiyor. Ancak çukurun içine doğru gidince, yer altıdan akan suyun sesi insanı şaşırtıyor. Ava Hanikê burası işte. Birkaç yıl önce DSİ, suyun üzerini kapatarak ve kayayı delerek suyu ovaya akıtmış. Su buradan ovaya akıyor. Kayaların içinde delinen tünelin içine giriyoruz. Su burada büyük bir gürültüyle aşağılara akıyor. Köpürerek ve kayaları döverek, bir hızla akıyor. Su bazalt tabakasının altıdan akıp, beton tünellerden ovaya akarken, çevresi ise kupkuru kalmış. Köyün içinde ekilen bostan ve ağaçlar olmasa, köy tümden susuz görünecek. Ancak suyun tünelden çıkış noktalarında çeltik ve pamuk ekimi nedeniyle yeşil alanlar göze çarpıyor. Suyun kaynağını sorduğumuzda hiç tereddütsüz Karacadağ diyorlar. Bu suyun Viranşehir'e, Ceylanpınar'a ve hatta Suriye'ye kadar uzandığını söylüyorlar. Köyden ayrılırken sıcak Tenur yani tandır ekmeği ikram ediliyor bize. Ava Zinar ve Ava Hanikê ise derinden akmaya devam ediyor. Karacadağ'ın altında nehir akıyor söylencesi belki de bir gerçek.

ŞEYHMUS ÇAKIRTAŞ