Afirandina sitîl û tarzên nû:
Mûzîka Kurdî di sedsal 20’an de li derveyî formê foklorîk, dengbêjî û beytên olî gihîst qadeke cuda. Helbest û mûzîk gihîşin hev û li gora dema nû sitîlên nû hatin afirandin. Ev tarz destpêke bi tesîra mûzîka olî û mûzîka gel pêş bikeve jî, gelek hunermedan bi riya afirêneriyê, her ku çû tarz û formên taybet ava kirin. Di vê demê de bindestiya Kurdistanê, zilma dagirkeriyê û raperîn û serhildanên Kurdan bûn naverok û îlhama helbest û awazên nû. Di van stiranên nû de dîroka Kurdistanê, evîna welat, siyaseta dagîrkeran û jiyana bindestiyê dihat zimên û ev jî ji bo mûzîka Kurdî hem naverokeke nû û hem jî sitîlên mûzîka nûjen bûn. Weke Mihemed Arifê Cizîrî, Mihemed Şêxo, Hesen Zîrek, Aram Tigran, Tehsîn Taha...

Rola Radyoya Erîvan, Bexda û Tehranê
Van her sê radyoyan jî di pêşketin û tomarkirna mûzîka Kurdî de roleke girîng leyistiye. Kawis Axa, Mihemed Arifê Cizîrî, Meryem Xan, Hesen Cizîrî, Hesen Zîrek, Aram Tîgran, Şakiro, Karepêtê Xaco, Eyşe Şan, Tehsîn Taha, Îsa berwarî û gelek dengbêj, stiranbej bi riya van radyoyan dengê xwe gihadin guhdarên mûzîka Kurdî. Ev radyo bûn weke cihe tomarkirin û arşîvkirina stiranên Kurdî. Di warê netewebûn û hestên kurdewariyê de jî van radyoyan roleke erînî leyis. Ji bo mûzîka Kurdî a nûjen jî ev radyo bûn weke dibistanên destpêkê. Hunermedên weke Mihemed Şêxo, Hesen Zîrek, Aram Tikran bûn ekol û sitîlên hemdem ên mûzîka Kurdan.
Bi taybetî Mehemed Şêxo û Aram Tigran ji bo helbest û awazên nûjen bûn çevkaniya herî xurt û minakên herî bibandor. Stiranbêj, an jî hunermed tine ku ji awaz û stiranên wan bitesîr nebe, an jî nekeve bin badora stiranên wan.

Hesen zîrek: di sala 1926’an de li Bokanê ji dayik bû. Di 12 saliya xwe de ji gund derdikeve û li herêmê di nava gel de bi salan gund bi gund û li bajarên kurdistanê digere. Demekê li Silêmaniyê bi cih dibe û dawiyê diçe Bexdayê. Li Bexdayê li ‘Meyxaneya Bakurê Mezin’ kar dike û li vir dest bi stiranan dike. Gel ji dengê wî gelek hes dike û jê re dibe alîkar. Zîrek bi alikariya Neşed Ebdurehman û Hemey Derwêş û gelek hunermedên din, di sala 1953’yan de di radyoya Bexdayê di beşê Kurdî de bi cih dibe. Pênc salan li vir kar dike û di sala 1958 de vedigere welatê xwe Bokan. Demeke şûn de vê carê diçe di radyoya Mehabadê di beşê Kurdî de dixebite. Dû re wî dişînin radyoya Tehranê beşa Kurdî. Zîrek demeke direj li vir stiranên berhevkirî pêşkêşê gel dike êdî ji aliyê gel ve tê heskirin û nasîn. Di sala 1966an de bi navê “Çirîkey Kurdistan” pirtûkekê dinivîse. Şazdeh stiranên ku wî afirandîn û jiyana xwe di vê pirtûkê de diyarê gel dike. Zîrek sala 1967 diçe Bexdayê dixwaze stiranên xwe kom bike, lê mixabin wî dîl digirin û didin dewleta Îranê. Sala 1968an li bajarê Banê bi alikariya Kanî Mele Ehmed, kasetekê amade dike. Di vê kasetê de dagîrkeriya Kurdistanê û bindestiya Kurdan tîne zimên û dibêje ‘cîh tine ku li welatê xwe bijîm’. Di vir de Zîrek balê dikşîne ser qehra dagîrkerên Kurdistanê û paşdemayîna gelê Kurd. Zîrek ji nexweşiya ciger, sala 1972an roja 28 hezîranê di 46 saliya xwe de diçe ser dilovaniya xwe. Zîrek beriya ku bimire wesiyet dike ku li çiyayê ‘Naleşikên’veşêrin. Li ser kevirê gora wî wiha hatiye nivîsandin:
“ Zîrek zor kir xizmetî huner
Jînit le pênaw huner birde ser
Rojgarit satê be bexem nebû
Belam le huner hîçit kem nebû”

Mihemed Şêxo: di sal 1948an de li bajarê Qamîşlo li gundê Giraban ji dayik bû. Karkerî dikir û ji ber astengiyên aborî enceq di sala 1959an de çu dibistanê. Sala 1965an dema li Qmîşlo dixwend, nasîna wî bi gelek hunermed û stiranbejên Kurd re çêbû. Piranî ji Aram Tigran bi tesîr bû û mûzîka Kurdî a gelêrî bala wî kişand. Di warê aborî de gelek zehmetiyê dikişîne û dev ji dibistanê berdide. Lê di van sala de bi tembûrên hevalên xwe fêrê temburê dibe. Sala 1970yan li Libnanê bi cih dibe, ji ber ku li Suriyê li ber mûzîka Kurdî û Kurdan gelek astengî hene, bi awayekî din Şexo ji welatê xwe koçber dibe. Li Beyrudê di Navenda Zanyariya Mûzîkê de du salan perwerdeya mûzîkê dibîne. Sala 1972yan dîplomeya hunermediyê digire û wê salê bi navê ‘Koma Serkeftin’ komekê ava dike û di demeke kurt de ji aliyê gel û hunermedên Libnanî ve pir tê heskirin. Ji komên herî profesyonel teklîfên hevkariyê digiere lê Şêxo wan napecirîne û biryara vegera welat digire.
Şêxo diçe Bexdayê û li radyoyê di beşa Kurdî de bi ‘Biska’ xwe stiranên xwe pêşkêşê gel dike. Lê di dilê Şêxo de evîna welat heye û di sala 1972yan de careke din vedigere welatê xwe û berhema xwe a yekem bi navê ‘Ay Gewre’ peşkêşê gel dike. Dewleta Suryê hîç Emanê neda Şexo û êdî zindan û nezaretên dijmin dibin weke sitara wî a duyem. Lê Mihemed Şêxo bi xurtayî hestên neteweyî, evîna welat û êşa gelê Kurd bi stiranan tîne ziman. Dema zextên suriyê zêde dibin, bê çare dimîne, careke din diçe Bexdayê û di radyoyê de kar dike. Dema têkoşîna pêşmergeyan li Başûrê Kurdistanê dest pê dike, Şêxo diçe tevlî wan dibe. Bi belavbûna hêzên pêşmergeyan re ew jî derbasê Îranê dibe. Şêxo li Rojhilatê Kurdistanê dest bi xebata mûzîkê dike û berhemên nû diafrîne. Di stiraneke xwe de dibêje “hey felek, em bê dost û bê kes” ji ber wê dewleta Îranê gazî dikiyê û je re dibêjin, “ma çima tu dibêjî em bê kes û bê dost in, ma me deriyê xwe ji we re venekir?’ M. Şêxo dibêje, “ku xwediyê me hebûya emê ne muhtacê we bûna.” Dû re çend salan li navçeya Gunbetkavus dersên mûzîkê dide. Radyoya Tehranê mal, erebe û pereyan teklîf dike û tenê jê tê xwestin ku di stiranên xwe de li şûna peyva ‘Kurdistanê’ ‘Gulistan’ bi kar bîne. Şêxo dibêje; “min ji bo vê ewqas berxwedan kir û êş kişand û koçber bûme û hûn ji min vê dixwazin” û teklîfê red dike. Şêxo li Îranê ji ber ku moxalifê rejima dewletê ye wê were daleqandin, neçar dimîne li dû koçberiya 11 salan careke din vedigere Suriyê. Gel wî weke qehremanekî pêşwazî dike, lê dijmin diavêje zindanê û bi vî awayî dixwaze berhemên nû neafirîne. Şêxo berhemên herî bibador li zindana dagîrkeran diafrîne. M.Şêxo bi 14 berhemên xwe dibe weke çavkaniyeke dewlemed ji bo mûzîka Kurdî. Gelek stiranên wî weke kilasîkên mûzîka Kurdî ji hêla gel û hunermedan ve hatiye pejirandin. Taybetiya M.Şexo a herî girîng ew e ku bi serkeftî awaz û çêkirina helbestê weke erkê hunermediyê dane pejirandin û dane heskirin.

Aram Dikran (Aram Melîkyan)
Hunermedê bi eslê xwe Ermenî û koçberê herêma Sasonê Aram Melîkyan di sala 1934an de li Qamîşlo ji dayık bûye û di 18 saliya xwe da dest bi karê mûzîkê kiriye. Di sala 1966an de çûye Eremenistanê û di radyoya Êrîvnê de stiranên Kurdan ên gelêrî bi salan pêşkeşê gel kirine. Dikran ji bo mûzîka Kurdî weke çevkaniyekê zelal û weke arşîvekê dewlemend e. Dîsa Aram Dikran di senteza mûzîka Kurdî, Ermenî û gelên Mezopotamyayê de stîleke nû jî afirandiye. Bi helbest û awazên xwe ji bo mûzîka Kurdan a hemdem jî bûye mînakeke girîng. Mirov dikare bêje Aram Dikran jî weke Mihemed Şêxo û Hesen Zîrek, di hîmê mûzîka nûjen a Kurdî de bûye kevirê koşeyekê. Dikran, ji afrenerî û ji nûve avakirina helbest û stiranan pirtir, di senteza mûzîka gelên Ermen û Kurd de stîleke cuda, tarzekê serkeftî û kevneşopiyeke nûjen anîye holê û ji ber wê jî weke çevkaniyeke stiran û awazan e. Gelek stiranên Aram Dikran bûne kilasîkên stiranên Kurdî. Bi sedan stiran û bi dehan berhemên wî hene û hê jî afreneriya xwe didomîne.



Koma Berxwedan
Bi destpêka Têkoşîna Azadiya Kurdistanê û bi reberiya PKKê, weke her qadê li qada huner û bi taybetî di beşa mûzîkê de jî dewraneke nû vebû. Tevgera Azadiyê rê li ber raman û kesayeta azd vekir, ev jî bû sedem ku hunermend bi giştî û bi taybet jî stiranbêj di qada neteweyî de bi hunerê xwe bibin serkêş û têkoşerê civakê. Her çiqas Mihemed Şêxo, Aram Dikran, Hesen Zîrek û hunermedên weke wan mînakên serkeftî hebin jî, ew lokal mabûn û di qada neteweya Kurd de bi giranî bibador nebûn. Ji bo Koma Berxwedan, di serî de stiranên gel, dengbêj û ev hunermedên ku me navên wan gelek caran anîn zimên weke dibistanekê bin jî, lê hêza komê bi giranî ji Têkoşîna Azadiyê bû. Mixabin Kurdistan ne parçeyeke tenê ye, çar paçe ye, ne tene dagîrkerek çar dagîrker in û ne tenê bindestî, paşdemayîn, tirs û xofa dijmin heye, di nava xwe da jî kerî, parçe û bê îradeya neteweyî dijiya. Di hêla din da feqîrî û belegaziya civakê û a herî giring jî nezanîn û cehaleta gelê Kurd weke belaya herî mezin li dijî berjewendiyên erkên netewebûna Kurd dihat bikaranîn. Di demeke wisa de rola huner bi her awayî diviya di nava civakê de were bikaranîn. Huner ne tenê xweşikbên û evîna xweza û mirove . Huner ji bo civakê weke neynika jiyanê ye.
Li derveyî welat û li koçberiyê Koma Berxwedan li ser van esasan hat damezirandin û di demeke pir kurt de li çar hêlên Kurdistanê deng veda. Koma Berxwedan hêza xwe ji îdolojiya PKK û stiran û awazên gel digirt. Kesên profesyonel bi huner re kar bikin di nava komê de tine bûn, lê hewldan û rola ku li ser milê wan, hunermendên ku profesyonelin nikaribûn hilgirin. Koma Berxwedan dibe ku di mûzîkê de tarz û sitîlek ji nû ve neafirandibe, lê pêşengiya stiranbêjiya soreşgerî û çanda alternatif a gelê Kurd kirin. Stiran û lawjê gel bi zimanekî nû û bi gotinên protez û bi amûrên cuda pêşkêş dikirin. Taybetiya Koma Berxwedan a herî girîng, ji bo gelê xwe siyaset û huner li hev honandin û ji vê sentezê hestên neteweyî afirandin. Ev jî Koma Berxwedan di nava mûzîka Kurdî de datîne cîhekî pir taybet û cuda. Heta sala 2000î ev kom bi rola xwe ya sereke di nava gel de pir hat heskirin û pejirandin û wê di dîrokê de jî bi vî rengî cih bigire. Koma Berxwedan bi gelek stiranên xwe, bi taybetî di nava ciwanên Kurd de roleke serkêşiya şoreşgerî leyist û bi hezaran kes bi van stiranan tevlî refên gerîla bûn. Sitîla Koma Berxwedan ji stiranên gel dûr nebûn, bi giştî ji çevkaniya gel hatibûn berhevkirin, an jî di bin badora wan de hatibûn afirandin, ji ber wê jî ji aliyê gel ve pirtir hat pejirandin û heskirin. Koma Berxwedan di dîroka çanda Kurdî de kevneşopiya stiranbêjên şoreşger afirand û pêş xist. Kesayetên weke Sehid sefkan û sehid Mizgin bun modelên muzisiyenên welatparêz.

Navenda Çanda Mezopotamya û Mûzîka Nûjen.
Li bakurê Kurdistanê di bin zordarî û dagîrkeriya komara Tirkan de hunerê Kurd ber bi qedandinê ve diçû û hatibû asteke wisa ku Kurdan ji Kurdbûna xwe şerm dikir û dengê dengbêjan hatibu fetisandin. Stiranên Kurdî bi giranî hatibûn vergerandin û bi zimanê Tirkî û bi şîroveyeke nerast xistibûn arşîva stiranên Tirkî. Di rewşeke wisa de Têkoşîna Aazdiyê dema bi serhildan û raperîn daket gund û bajarên Kurdistana Bakur û metrepolên Tirkiyê, bandora azadiyê bi giranî li ser huner û hunermedan zedetir bû. Destpêka sala 1991ê li metrepola Stanbulê NÇM hat damezirandin. Di NÇM de bi giranî xebeta mûzîk, govend li pêş bû. Bi taybetî Koma Çiya, K. Mezrabotan, K. Azad û K. Amed bi sentezeke nu û bi tarzekî cuda pir bi zanistî nebe jî mûzîka alternatîf çêdikirin.
K. Çiya. K.Amed û K. Azad li ser rîtmên hemdem, stiranên gelêrî û helbestên xwe yên nû bi tarzekî cuda û bi gotinên protest pêşkêş dikirin. Koma Mezrabotan bi rîtim û awazên senteza Rojhilat û Rojava û bi şîroveyeke cuda, bi gotinên protest, mûzîk çedikir. Ev kom ne tenê li Bakur, her wisa li tevayiya kurdistanê dibûn mînakên yekem di mûzîka nûjen de. Bêşiya van koman, li Sovyeta kevin Koma Watan di formê Rock de mûzîkeke gelek serkeftî daxistibûn nava arşîva stiranên Kurdî, lê mixabin ji ber tinebûna derfeten wek îroyîn, ev kom di asteke lokal de mabû. Berûvaciyê Koma Watan, Koma Çiya, K. Mezrabotan, K. Amed ji ber ku di nava eniya çanda T. Azadiyê da cih digirtin, berhem û cudahiya wan pirtir li her deverê belav dibû, di nava gel da jî dihat dîtin... (be xwestin minak be dayin ji )

Taza tevlihev an ji Post-modern
Ji sala 2000î şûn ve di kada mûzîka Kurdî de dewraneke cuda û gelek tevlîhev û qirêj dest pê kir. Guhertin û veguhertinên siyasî bandoreke pir nebaş li ser stiranbêjan afirand. Mûzîk ji bo gelê Kurd weke nan û avê pêwîst e û di tevayiya hêlên jiyana Kurdan de mûzîk heye. Di vê demê de ev pêwistiya mûzîkê li hemberê gel weke rantê hat bikaranîn. Gelê Kurd jî weke hemû gelên Rojhilata Navî, mistîk in, ji hestên lîrîk û melodiramê re gelek vekirî ne, lê ev nayê wê wateyê ku stiranbêj van hestan bi kar bîne û bi mûzîkeke binketî, melankolîk û hestkuj sitarnan biafrînin.
Îro divê esasiyet û bingehê mûzîka Kurd baş bê analîzkirin û li ser vî bingehê rast, qirêjiya di nava mûzîka Kurd de bê dîtin û li dijî wê têkoşîn bê dayîn. Rengê mûzîka Kurdî û bingehê nasnameya wê dengbêjî ye. Stiranên ku bi hezarê salan e ji aliyê gel ve hatine afirandin û bi gelek formên cuda tên gotin, weke çevkaniyên mûzîka Kurdî ne. Lê eger kes, an kesên ku bixwazin tarz û formên nû daxin nava mûzîka Kurdî, divê erkê huner, zurufên estetîkê û qeydên mûzîkê li gora rastiya huner pêk bînin.
Divan sale dawîde em dibînin ku, stiranbêj stiranekê dibeje, lê melodî a farisan, gotin Kurdî û rîtim pop. Dîsa stiranbêj stiranê dibeje; rîtîm popa piyasê, gotin Kurdî, armoni a Ereban. Stiranbêj distirîne; sitil Îspanyol, rîtim pop, gotin Kurdî. Û her wisa em dikarin van mînakan gelek zêde bikin. Lê ev ne bi zanist û li gore jîana ku dije ye, an jî bi setezekî zanistî pek nay, li gor daxwaza rojane u bi hesten erzan, ji bo berjewendiyen sexsî cedibe û lewrajî dibe qirejî.
peyveke şaş ketiye nava me û em ji bo van mûzîkên tevlîhev bi kar tînin; ji vê mûzîka bênasname û hestkuj re tê gotin “Arabesk.” Ev ne rast e. Ev tarzê mûzîkê li gora min ku mirov bêje bê nasname ya herî rast e. Ji ber ku tê zanîn Arabesk, di mûzîka Ereban de bi şoreşeke mezin li derveyî mûzîka olî û bi tarzekî orkesrasyon hatiye pêşxistin û di nava atmosfera xwe de pir jî serkeftî ye.
Di vir de eger em vê bibînin, cima ev tarze bê nasname kete nava civaka me. Hêza ku cenndirmetiya cîhanê dike û bi navê globalîzmê dixwaze çandekî tevlîhev, bi naverokeke şîlo, bê nasname biafrêne, dest avêtiye çand û civaka Kurdan jî. Bi kurtasî em vê hewldanê bi navê post-modern dikarin bi nav bikin. Modernîzim li Avrupayê hatiye afirandin û huner xistiye salonan û dibêje gel ji huner fêm nake, ji ber wê divê kes û komên hilbijartî eger huner çekên û temaşe û guhdar bikin. Ev nêrîna ku jê re dibêjin modernîzm bi şoreşên gelan têkçû û hunerê alternatîf derket pêş. Li hemberê vê rastiya hunerê alternatîf û gelêrî, Emerîka dixwaze hunerekî li gora siyaseta xwe tevlîhev, ji bo her kesî, lê ne ji bo ti kesî, ji bo her tiştî, lê ne ji bo ti tiştî, bê armac, bê nasname û tenê hestên rojane, bi piranî jî hestên cinsî têr bike, biafirîne. Ev jî dibe sedem ku di civakan de erkên exlaqî, gelêrî, hunerî nemînin. Jixwe huner û bi taybetî mûzîk di bazara eperyalîzmê de bûye beşeke sanayiyê û bi nerîna post-modern jî tê xwastin ku tiştên mayîn jî biqedînin. Bi vî awayî mejiyê mirovan vala bikin, naveroka tevahiya nêrxan têkbibin û kesayetên bê armac, bê îdolojî biafrînin.
Di salên dawî de di nava me de kesayetên wisa derketin ku mûzîka stiranbêjên Tirk di salên 1960-70î de ji Erep, Yunan, Kurd û gelên din, didiziyan û bi naverokeke vala û bi hêstên evînê tenê di cinsiyetê de dibîne, digotin. Stiranbêjên me jî di salên 2000î de careke din bi peyvên Kurdî van stiranan dubare dikin. Ev ne tenê qirejkirina mûzîke ye, tengkirin û kuştina hêstên rast û dewlemend e jî.

Ji bo mûzîka Kurdî yek ji tehlûkeyên herî mezin ew e ku bi gotinên pir erzan û sloganwarî û bi melodiyên weke qalib û ku li bazarê bi dehê caran hetîn bikaranîn, careke din stiranên şoreşê an jî li ser şoreşgeran bi van aliban stiran gotine. Gotina stiranan bi vî tarzî mixabin di mûzîka Kurdî de rê li ber rant û popilîzmeke rizî vekiriye. Eer em di vî warî de jî nîqaşên xwe bi vekirî bikin, ev nayê wê wteyê ku em kes, an jî kesan bikin hedef. Lê ev rastiyeke li ber çavan e û divê em ji bo paqijiya huner û ji bo afirandina mûzîka herî rast û ji bo nirxên T. Azadiyê bê tirs li ser vê mijarê goftûgoyên xwe pêş bixin.

Bêguman pêşveçûn hene, guhertin û veguhertin jî hene û wê hebin jî, lê eger her tişt li gora xwezaya xwe pêş bikeve. Di mûzîkê de hin rastiyên gerdunî hene û divê pêk werin, eger pêk neyên, wê dejenerasyon pêş bikeve. Ti kes nikare bêje mûzîka Kurdî tenê dengbêjî û gelêrî ye û divê wisa bimîne. Na, li gora rastiya guhertinên xwezayê, civak û mirovatî wê tarz û sitîlên nû dakevin nava mûzîka Kurdî jî. Nifşên nû wê bi rock, rep, hîphop û bi gelek formên cuda mûzîkê bi Kurdî şîrove bikin. Lê ev nayê wê wateyê ku em ji rastiya civakê û ji erkên hunerê dûr bikevin.
Weke her hunermendî divê stiranbêjên me jî pêşî di warê dîrok, kevneşopiyan gelê xwe û zimanê Kurdî de xwe pêş bixe, xurt perwerde bike û bi zanizti, li gora qeyd û zurûfên huner tarz û sitîlên cuda biceribînin. Bawer im wê demê ev pirsgirêkên heyîn ne bi tevahî be jî wê ji sedî not ji hole rabe.

Dawî..