Di despêka salên 90’î û şûnde di dîroka Gelê Kurd de pêvajoyek nû hat despêkirin. Ji aliyekê ve li Başûrê Kurdistan’ê pêşketinên nû yên ber bi gav avêtinek ji bo federalbuyînê ve hatin avêtin, ji aliyê din ve jî li bakurê Kurdistan’ê pêlên serhildanê serî hildan. Bayê azadî û serkeftinê li ciwanên Kurd dabû. Her kesê ji bo azadîyê bang dikirin, di qêrîyan û dikirin hewar. Dengê, qêr, hewar û tilîlîyên zarok, ciwan û dayîkan li Asîmanan dihatin bihîstin. Cîhan bê dengî diparast. Belê, li himber vê bêdengîyê jî Gelê Kurd cardin serî hildida û li şansê xwe yê serkeftinê digeriyan. Digotin: “Yan Azadî Û Serxwebûnek Herdemî, Yan Ji Mirin”. Li Bakurê Kurdistan’ê pêlên serhildanê radibûn, li başurê Kurdistan’ê di sala 1992’an de her çendî bi zor û zehmetî be jî, hêvîya sedsalan pêk hat. Êdî gelê Kurd jî karî mafê xwe yê siroştî li himber neyar û dijminên xwe bidi karanîn. Piştî avakirina Parlemen û Hikûmeta Kurdistanê, DEWLETA FEDERAL YA KURDİSTAN (DFK) hat avakirin.
Belê bi van pêşketinên kû yekemcarin di mêjûya Kurdistanê de çêdibin, gavên mezin hatin avêtin, xeyal û hêvîyên sedsalan bi cih tên. Êdî ev yek dibi sedem kû di dîroka Rojnamegerîya Kurdî de jî gavên berbi çav bên avêtin.
Yekem televizyona Kurdî kû li seranserê Kurdistan û 80 welatên Cîhanê yên cuda Med TV, li sala 1994’an dest bi weşanê kir. Di heman demê de li başurê Kurdistanê hinek televizyonên Kurdî hebûn, belê evane ne satalêtî û netewîbûn. Ji sala 1994 ta 1999’an Med TV karî weşanê berdewam biki. Ji ber zext û zordarîya dewletên dagirkerên Kurdistanê ev televizyon hat girtin. Di heman salan de li cihê Med TV, Medya TV dest bi weşanê kir û ew jî di sala 2003’an de hat girtin. Dîsan di 21’ê Sibatê de Roj TV dest bi weşana Test’ê kir. 1’ê Adara sala 2004’an de bi resepsîyoneke vekirinê bi awayek fermî dest bi weşanê kir û hîn jî berdewame, ji Gulana 2004’an ve jî bi awayek zindî li ser înternetê jî dest bi weşanê kir. Di heman salan de li başurê Kurdistan’ê jî Kurdistan TV û Kurdsat TV jî bi awayek satalêtî karîn dest bi weşanê bikin. Her çendî kêmbe jî mirov dikare niha bi tilîyên destan televizyonên Kurdî yên satalêtî bijimêre. Lê bi hêjmarek zêde li başurê Kurdistan’ê televizyonên herêmî hene. Ev jî dewlimendiyek ya ragihandina Kurdîye.
Weke li jor hatî dîyarkirin niha çend televizyonên Kurdî yên satalêtî hene û li çar alîyên Kurdistan û Cîhanê bi awayek zindî tên temaşekirin û weşanê dikin.

Televizyonên Kurdî ji bo gel çawan dibin bersiv?

Dema mirov li televizyonên Kurdî temaşe dike, dibîne kû di gelek alîyan de civakê dike xwedî zanîn. Ev zanînane her çendî kêm jî be lê dîsan li gor derfetên kû di destê wan de heyîn civakê têr dikin. Piraniya televizyonên Kurdî, civakê di aliyê mêjû, babetên civakî, çanda Kurdî ya klasîk (kevin) yên wekî çîrok, helbest, stiran, çanda Kurdî ya bi dest, dîroka serhildan û raperînên Kurdî û wekî din de diki xwedî zanîn. Niha ji van bûyerane zêdetir civakê di aliyê “Nuçe, buyerên kû di jiyana rojane de li Kurdistan û Cîhanê çêdibin, naskirina Zimanê Kurdî, pêşketinên di nava Kurdan de yên di aliyê zanistî, werzêşî û wekîdin de çêdibin” de diki xwedî zanîn. Li gorî min yek ji taybetmediyên herî berbiçav yên ku di televizyonên Kurdî de tê dîtin û ji bo televizyonên Kurdî bûyî dewlimendiyek jî eve;

“Her çendî Kurdistan ji çar aliyan ve ji aliyê dewletên dagirker ve hatibe dagirkirin, ji vîya zêdetir Kurd ji çand, ziman û bermayên xwe yên dîrokî bê par hatîbe hêlan, ev jî bûye sedem kû di nava Gelê Kurd de hertim ji hev durketin û paşveçûnê bide çêkirin. Hertim Kurd hatine binpêkirin û nehêlane Kurd serî hildin. Li beramberî van buyeran hemuyan jî Gelê Kurd li ber xwe daye û berxwedanek mezin dane. Bi taybet piştî salên 1990 û şûnde, piştî azadkirina parçeyekî Kurdistan’ê ji bin destê dagirkeran, li Kurdistan’ê jî ragihandina Kurdî serî hilda û êdî dest bi rolekî serekî kir. Bi derketina yekem televizyonên Kurdî yên satelêtî, di nava Kurdan de gorankarîyên gelek mezin çêbûn. Mirov dikari bêji ev gorankarîyane di gelek alîyên civakî de çêbûne.”

Her çendî Zimanê Kurdî di Cîhanê de nebûyîbe zimanekî navnetewî jî, lê dîsan mirov di televizyonên Kurdî de dibîne kû ji dervey Zimanê Kurdî, bi çend zimanên din yên bîyanî bername tên weşandin. Ji vîya zêdetir bi çend zimanên cûda dengubas tên bilavkirin. Yanî mirov dikarî bêji di nava ragihandina Kurdî de kêmjî be mafê kême netewên di nava Gelê Kurd de nehatîye ji bîrkirin û bi zimanê wan jî bername û dengubas tên belav kirin. Ji bo kû ew jî sûd ji van televizyonane bigrin. Ev jî dewlimendîyek ya ragihandina Kurdî ye.

Nîmûne: Dema mirov li Roj TV temaşe dike, ji dervey çar zaraveyên Kurdî, bername û dengûbas bi zimanên bîyanî yên wekî; Tirkî,
Inglîzî,Erebî, Farisî, Asurî, Suryanî û wekîdin jî tên çêkirin.
Bi kurtî kêmjî be mirov dikari bêji, televizyonên Kurdî, gelê Kurd di gelek alîyan de dike xwedî zanîn, lê di heman demê de bi van pêşketinan ve girêdayî, bê kêmasî kar jî nayê meşandin.

Yek ji taybetmendîyên herî berbiçav yên televizyonên Kurdî ewe ku giringî daye ‘Strana Kurdî’ û hêlaye kû pêşveçûnek mezin di ‘Strana Kurdî’ de were çêkirin. Bi kêmahî rojane di her televiyzonek Kurdî de çi herêmî, çi jî satelêtî be qasî 25-30 sitranên Kurdî tên gotin. Ji van televizyonane zêdetir, televizyonên ku herî zêde giringî dide “Strana Kurdî Ya Nujen”, Mmc Tv ye. Di van demên dawî de jî Vîn Tv jî dest biweşanê kir û xwest di muzîka Kurdî de hinek pêşketinan bide çêkirin. Her wiha ji dervey strana Kurdî ya nûjen, televizyonên Kurdî giringiyek mezin dane Stranên Kurdî yên klasîk û foloklorî. Ji vîya zêdetir giringîyek hîn cûdatir daye stranên dengbêjên Kurd yên wekî; Mihemed Şêxo, Tehsîn Taha, Mihemmed Arifê Cizîrî, Meryem Xan, Eyşe Şan, Hesen Zîrek û bi dehan hunermendên wek vana.

Di nava televizyonên Kurdî de bê layenî di çi astêdeye?

Li gorî min yek ji bûyerên herî mezin ku bûyî sedem nehêlayî ragihandina Kurdî bi awayek modern li gorî çerxa 21’an tevgerê biki eve: “Di nava televizyonên Kurdî de azadîyek ya ragihandinî heta niha bi awayek vekirî û dîyar nehatîye çêkirin.” Wê kenge çêbe, nedîyare? Çima?

Em ketîn salek nû, yanî 2008 û ev sal jî ber bi dawî ve diçe, lê mixabin heya vê gavê televizyonek Kurdî bêyku ne girêdayî partîyek sîyasî yên Kurdî be nehatîye derxistin, yanî ez dikarim bêjim ragihandinek Kurdî ya azad nehatîye çêkirin. Heya niha televizyon, radyo û rojnameyên Kurdî yên tên derxistin, hemû girêdayî partîyên Kurdî yên sîyasîne. Nabêjim ev tiştek xirabe, yanjî bila ne girêdayî partîyên Kurdî be. Lê divê Kurd jî xwe bigihênin wê astê kû bikarin televizyon, radyo, rojname û govarên serbixwe bidin avakirin û çapkirin. Ji ber kû eger televizyonek Kurdî girêdayî partîyek sîyasîbe, divê ji berî her tiştî, li gorî rêvebirnameya wê partiyê kar bike. Ji dervey vê tenê propaxandaya wê partîyê dike, yan jî di nava sinurek teng û girtî de dimêne. Ev yek dihêle kû paşveçun di ragihandina Kurdî de werin çêkirin. Niha dema em temaşeyî televizyonên Kurdî dikîn, hemû girêdayî partîyên sîyasîne û li gorî taybetmendîyên wê partîyê kar dikin. Ji bo ragihandinek Kurdî ya serbixwe û li gorî çanda nûjen were afirandin, yek ji erkên herî giring dikevi li ser milê rojnamenus û nivîskarên Kurd. Divê rojnamevanên Kurd, rolekî mezin û berbiçav di ragihandina Kurdî de bidin çêkirin. Ji ber yek ji erkên rojnamevanan yên serekî, ewe kû ragihandina Kurdî ber bi “Ragihandinek Azad” ve bibin.
Ji ber di demek bi vî awayî de herî zêde pêwîstîya Gelê Kurd bi “Hevgirtinekî Netewî” heye. Li gorî min herî zêde yên kû bikarin di nava Gelê Kurd de yekitî û hevgirtinekê ‘NETEWÎ’ bidin çêkirin, rojnamenûs û nivîskarên Kurdin. Bê gûman ev jî wê bi rêya ‘Ragihandinê’ were çêkirin. Êdî dem hatîye rojnamenus û nivîskarên Kurd destê hev bigrin, ji bo bikarin di nava Gelê Kurd de hevgirtinê bidin çêkirin.

Gelo eger rojnamevan û nivîskarên Kurd vî erkî bigrin li ser milê xwe, di vê ji berî her tiştî ji kîderê despêbikin?

Yek ji pêwîstîyên ragihandina Kurdî herî zêde bi “Zimanek Standartê Kurdî” heye. Gelo emê çawan bikarîn vê pirsgirêka mezin di nava xwe de bidîn çareserkirin? Gelo ma despêkê ev pirsgirêk pêwîste ji kîderê ve bê despêkirin û çawa?

Ji berî her tiştî di vê ev pirsgirêk di nava ragihandina Kurdî de were çareserkirin. Eger rojnamevan û nivîskaran ev pirsgirêk di nava xwe de dan çareserkirin, wê demê wê bi rêya televizyon, radyo, rojname, govar û wekîdin li hemu Kurdistan’ê belav bibe, wê demê wê bi xwe zimanek standart di nava Kurdan de were çêkirin. Ji ber ku herî zêde pêwîstîya neteweyekê bi ‘Ziman’ heye. Eger di nava neteweyekê de zimanek Standart tûnebe, wê demê ew netew nikare xwe bi awayekî kû bixwaze, xwe li ser pîyan bigre. Ji bo Gelê Kurd jî wekî neteweyên din yên cîhanê bikare di nava aramî û xweşîyande jîyan bike, di vê ji berî her tiştî pirsgirêka ziman bê çareserkirin. Bi çareserkirina pirsgirêka ziman ya di nava Gelê Kurd de, wê demê wê hevgirtinek ya netewî jî were çêkirin. Bi çêbûna hevgirtinek netewî ya dinava Kurdan de, wê demê wê şansê serkeftinê hîn zêdetir bibe.

Lê mixabin heya niha projeyek bi vî awayî di nava Kurdan de nehatîye pêşxistin û ne ketîye rojevê. Her çendî kû hinek ferd yan jî komek kesan xwestîbin projeyên bi vî awayî bidin despêkirin jî lê dîsan bi serneketine. Her çendî kû ev ji salên 1990’î û şûn de parçeyek ya Kurdistanê hatîbe rizgarkirin jî, lê mixabin ev pirsgirêka ziman li vê derê jî nehatîye çareserkirin û hîna nakokî di navbera wan de hene. Hîna hinek ferd cîyewazî têxin di navbera zareveyên Kurdî de û wekî dû zimanên cûda kû ji hev neyên fêmkirin didin dîyarkirin.