www.ciwanenazadiye.com - Sesin ve sözün ustası dengbêj Miradê Kinê

Bir dil yaralıysa, acılıysa, çığlığı bütün evreni sarar. Önce dağlarda yankılanır dilin acısı. Sonra sırtlarında abaları, ellerinde asaları ve sözleriyle çıkar gelir dilin acısını taşımakta ustalaşmış adamlar ve kadınlar. Onlar, zihin hazinelerinde taşıdıkları sözleriyle, dilin yarasını sağaltmak isterler. O dilin tarihini harf harf, hece hece, kelime kelime taşıyarak, yarayı sağaltmak için durmadan kanatırlar. Kuşaktan kuşağa yarılı bir dille bir tarihi taşımak azap zikridir, çileli ve meşekkatlidir. Kürt sözlü kültür geleneğinin başlıca mimarları olan dengbêjler bu çileli ve meşekkatli yolun erenleridir.

Siz hiç 'ağzı var dili yok' acısıyla karanlıkta yalınayak yürüdünüz mü? Kürt coğrafyasında bu yürüyüşü bir geleneği dönüştüren dengbêjlerdir. Onlar yasaklı gecelerin sıcak konuklarıdır. Onların arkasına düşen her Kürt, o yakılmış, yıkılmış, inkar edilmiş geçmişine gider. Çünkü dengbêjler sadece klamlar ve destanlar anlatan kimseler değildir. Onlar, Kürt kültürünün ve hem koruyucusu hem de kuşaktan kuşağa taşınmasının elçileridirler. Sözün ve sesin ustası, tanrısındır dengbêj. Sözü yaratan; ama yaratmakla yetinmeyip onu yoğuran, sonra nefesiyle biçimlendiren, estetize eden ve ardından da bir neyzenin neyi gibi olan dudaklarının arasından dışarıya üfleyip salıverendir dengbêj. Kürt kültüründe dengbêj sese ve söze hükmedendir. Geleneğin aslında dengbêj salt söyleyen değil, söylediklerini yaratandır. Dengbêj sesin ve sözün tanrısıdır. Sesin ve sözün tanrılarından biri de Mardinli dengbêj Miradê Kinê'dir. Ölümünün 13. yılında İstanbul'da anısına düzenlenecek bir etkinlikle anılacak olan Miradê Kinê, dengbêjlik geleneği için önemli bir yere sahiptir. Muammer Karaca Tiyatrosu'nda 23 Aralık'ta düzenlenecek anma etkinliğinde, Kinê'nin klamlarından ve Şivan Perver, Ciwan Haco gibi sanatçılar tarafından seslendirilen bestelerinden örnekler verilecek.

1942 yılında Mardin'in Dargeçit ilçesinin Gêra Cehfer köyünde dünyaya gelen Miradê Kinê, 22 yaşına kadar köyünde yaşadı. Bu yıllar içinde babasından ve amcasından rebab (kemam) çalmasını ve Kürt destan ve klamlarını öğrenen Miradê Kinê'nin kısa süre içinde Bölge'de adı duyulmaya başladı. 1970'lerden sonra dengbêjlik geleneğine bağlı olarak Bölge'de dolaşan klam ve bestelerini seslendiren Miradê Kinê, Midyat, Nusaybin, Batman ve Van'da kısaca Bölge'de herkesin tanıdığı bir dengbêj olmaya başlar. Yıllar içinde Kürt coğrafyasına ve Avrupa ülkelerinde yaşayan Kürtler arasında da tanınmaya başlayan Miradê Kinê, malamin, mala elîyê yunus adlı besteleri yüzünden tutuklanır ve bir ay tutuklu kalır. Bugün yüzlerce bestesi Kürt sanatçıları tarafından seslendirilen Miradê Kinê, rıbab (kemence) denbêjliğinin de miri olarak bilinir. Bugün Bölge'de rıbab çalan çoğu dengbêj ve sanatçılar Miradê Kinê'nin etkisi altındadır. Büyük bir miras bırakan Miradê Kinê, Kürt müziği ve edebiyatıyla uğraşan hemen herkesi besteleriyle etkilemiştir.

Kürt dengbêj geleneğinde bir Xerapete Xeco, bir Şakiro, bir Evdalê Zeynikê ne ise Miradê Kinê de o'dur. Şivan'ın seslendirdiği Mala min, Ciwan Haco'nun seslendirği Ziravê, Miradê Kinê'nin bestesidir. Özellikle Ciwan Haco, her albümünde mutlaka bir Miradê Kinê bestesine yer vermiştir. 17 Aralık 1984'de Siirt'te yaşamını yitiren Miradê Kinê, Evînên Rêzan tarafından düzenlenen etkinlikle anılacak. 23 Aralık'ta Muammer Karaca Tiyatrosu'nda saat 13:00 ile 17:00 arasında düzenlenecek olan etkinliği Miradê Kinê'nin ailesi, yakınları, sevenleri ve dostları da katılacak. Bugün ink‰rcı devletlerin ısrarı karşısında, sadece Kürtler ve Kürtçe değil, Bölge'ye ait bütün diller, kültürler, kadim halklar yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Keldaniler, Asuriler, Yezidiler, Süryaniler, Kürtler, Ermeniler, Yahudiler, Aleviler onyıllardır sistemli bir kültürel soykırıma tabi tutuluyorlar adeta. Bir 'çakıltaşı'nı korumak için Anadolu toprağına bombalar yağdırmaktan, köyleri yakıp boşaltmaktan geri durmayan ve bu topraklardaki neredeyse bütün dillere ve kültürlere düşmanlık eden bu zihniyete karşı, kültürleri ve kadim dilleri sahiplenmek gerekiyor.